مشروطیت جنوب ایران (به گزارش بالیوز بریتانیا) 

مترجم: حسن زنگنه   

چاپ: 1386
 
صفحات: 424 

این کتاب   شامل مجموعه گزارش های" سر پرسی زاخاریا  کاکس" ( سر کنسول بریتانیا در بوشهر، رییس تام الاختیار خلیج فارس و تمام شیخ نشین های حومه آن  )  و دستیارش کاپیتان تره ور می باشد  که  در فاصله های سالهای 1905 الی 1915(1323-1333) نگارش یافته  ، گزارشات  مشخصا به حوزه های جغرافیایی نام برده مربوط  است و یکی از مهم ترین منابع  مطالعاتی  تاریخی  در مورد آغازین سالهای انقلاب مشروطه در جنوب کشورما ن و بویژه بوشهر می باشد  ، این گزارشات که در ده فصل مجزا  و بصورت گزارش های سالانه  تنظیم شده ( فاصله سالهای 1905 تا 1915 میلادی )  343 صفحه است  و بیش از 90 درصد از حجم  کتاب را شامل میشود .این گزارشات  به همت حسن زنگنه به فارسی ترجمه شده است.

 اهمیت تاریخی گزارشات  کاکس در باب جریانهای مشروطیت:
کاکس در زمینه چگونگی روند شکل گیری مشروطیت در جنوب ایران و بویژه بوشهر، لنگه، بندر عباس، لارستان و فارس اطلاعات خوبی- همرا با ذکر بسیاری از جزئیات - به خوانندگان عرضه می دارد، کاکس طراح انعقاد قرارداد ننگین 1919-1337 ایران و انگلیس در زمان کابینه وثوق الدوله بود که به دلیل آگاهی و مخالفت های جریان ساز افرادی چون سید حسن مدرس و شهید محمد خیابانی و ... با شکست مواجه شد.
 وی در این گزارشات از جریانهای مردمی و مستقل  ستیزه جو، با استعمار گریهای بریتانیا همچون شهید رئیس علی دلواری و یارانش اطلاعاتی ارائه میدهد و با تکبر از آنها به بدنامی یاد میکند ، بخشی از گزارش های مهم کاکس به آیت الله سید مرتضی مجتهد اهرمی که بعد از به توپ بسته شدن مجلس نمایندگان  توسط محمد علی شاه در تهران  ،  رهبری مشروطه خواهان بوشهر را برعهده داشت و قیام عمومی مردم بر علیه حاکمیت استبدادی قاجار را رهبری میکرد  اشاره دارد.
 گزارشات وی به دلیل همزمانی با تشکیل و سقوط مشروطه اول در ایران  و  تحرکات  جریانهای مشروطه خواهی و تحولات بنیادین پس از آن ... میتواند برای علاقه مندان و پژوهشگران تاریخ معاصر ایران از منابع ناب و دست اول تاریخی به حساب آید.